TWİTTER SAYFAMIZ FACEBOOK TA TAKIP ET YOUTUBE KANALIMIZ PINTEREST BOARDS
 
  nasilyapicam
  GUZELLIK-BAKIM NASIL YAPICAM
  YENI TREND MODA GALERI
  DIYET NASIL YAPICAM?
  ACIL DURUM NASIL YAPICAM
  => CEP TELEFONUMA GELEN REKLAM VE UYELIK TEKLIF EDEN MESAJLARINDAN NASIL KURTULURUM?
  => CEP TELEFONUNUZ CALINIRSA?
  => TELEFON SAPIGINDAN NASIL KURTULURUM?
  => ARPACIK CIKTI NE YAPICAM?
  => AGZIM KOKUYOR NE YAPMALIYIM?
  => AYAKLARIM KOKUYOR NE YAPMALIYIM?
  => KENE YAPISTI NE YAPMALIYIM?
  => SIGARAYI BIRAKTIM NASIL KILO ALMAM?
  => CUNUP OLDUM GEZMEK GUNAHMIDIR
  => EYVAH YUKSEK ATES NE YAPMALIYIM?
  => UYKU PROBLEMI CEKIYORUM NE YAPMALIYIM?
  => AYAK MANTARI NASIL TEDAVI EDILIR?
  => COCUGUM INTERNET BAGIMLISI OLDU NASIL KURTULUR?
  => KREDI KARTI BORCUNU ODERKEN DOLANDIRILMAYIN?
  => DUDAKLARIM CATLIYOR NE YAPMALIYIM?
  => MIGRENIN ILACI NEDIR-NE YAPMALIYIM?
  => EYVAH ISTEN CIKARILDIM NE YAPICAM?
  => DOMUZ GRIBI BELIRTILERI NELERDIR-NASIL BULASIR-NASIL KORUNURUM?
  => GRIRTEN KORUNMANIN UCUZ VE ETKILI YOLLARI NELERDIR?
  => GRIPTEN KORUNMANIN ETKILI PUF NOKTALARI NELERDIR-VUCUT SAVUNMASI NASIL GUCLENDIRILIR-NE YENMELI?
  => FLORIDLI DIS MACUNLARI ZARARLIMIDIR?YAN ETKILERI VARMIDIR?
  => TIRNAK YEMEKTEN KURTULMANIN YOLLARI-COCUGUM YIYOR-NASIL ENGELLERIM?
  => BU TELEFON KODU HANGI ILIMIZIN-NERENIN-NASIL BULURUM?
  => CINSEL YOLLA BULASAN HASTALIKLARDAN NASIL KORUNURUM?
  => EYVAH COCUGUMA YATAK ODASINDA YAKALANDIK?
  => HORLAMAYI ONLEMENIN YOLU NEDIR?
  => MEVSIMSEL-METEOROLAJIK HAVA DEGISIMLERINDE HASTA OLMAMAK ICIN NE YAPMALIYIM?
  => KAYIP SAHIS SORGUSU NASIL YAPILIR?
  => BU ALAN KODU NERENIN-NEREYE AIT SORGUSU-TELEFON ALAN KODLARI LISTESI
  => GRIBIN ILACI TAVUK SUYU CORBASI YARARLARI VE TARIFI?
  => HANGI TIP GRIPSINIZ OGRENIN?
  => GRIP OLANLARA ONEMLI ONERILER?
  => DR. AHMET TOPTAS'TAN GRIP CAYI TARIFI?
  => GRIBE KARSI VUCUDMUZU GUCLENDIREN KUR TARIFLERI?
  => BAS AGRISINDAN NASIL KURTULURUM-GECMESI ICIN NE YAPMALI-YONTEMLERI NEDIR?
  => ADET SANCISINA NE IYI GELIR-NE YAPMALIYIM?
  => UYKUSUZLUK CEKIYORUM NE YAPICAM?
  => COCUKLARINIZIN BEYNINI KORUMAK ICIN DIKKAT(!) NE YAPMALISINIZ?
  => SAGLIKLI YASAMANIN SIRLARI NELERDIR?
  => HORLAMAYI NASIL ONLERIM?CARESI VARMI?
  => CINSEL PERFORMANSI VE ISTEGI ARTTIRAN GIDALAR NELERDIR?
  => SOGUKLARDA HASTALIKLARA KARSI VUCUT DIRENCINI NASIL ARTTIRABILIRIM?
  => SOGUKLARA KARSI VUCUT DIRENCI HANGI BESINLERLE ARTTIRILIR?
  => KIS DEPROSYONUNUN SEBEPLERI COZUM YOLLARI NELERDIR?
  => HANGI BESINLER ATES DUSURUCU OZELLIGE SAHIPTIR?
  => BU CAGDA KANSERDEN NASIL KORUNURUM?
  => BELIM COK AGRIYOR-HAFIFLETME YOLLARI-YONTEMLERINI BILEN VARMI?
  => KENDIMI COK YORGUN HISSEDIYORUM-NE YAPMALIYIM?
  => UYUSTURUCU KULLANAN KISI NASIL ANLASILIR?
  => DOGAL AFETLER NASIL OLUSUR-KORUNMA YONTEMLERI NELERDIR?
  => CINSEL SAPIKLIKLAR VE TADAVI YONTEMLERI NELERDIR?
  => ZEKAMI NASIL GELISTIRIRIM?
  => BAHAR DEPROSYONUNDAN NASIL KURTULUCAM?
  => ESIMDEN SIDDET GORUYORUM NE YAPABILIRIM-NEREYE BASVURABILIRIM?
  => MANTAR'DAN NASIL KURTULURUM-KORUNURUM?
  => OFKEMI NASIL KONTROL EDEBILIRIM?
  => HIZLI KILO VERME YONTEMI VARMI?
  => EYVAH BEYIN TUMORU'MU OLDUM?BELIRTILERI NELERDIR?
  => CAN SIKINTIMI NASIL YENERIM?
  => GUVENLI BANKACILIK-GERCEK LINKLERI?
  => BASAGRISI VE MIGRENE IYI GELEN GIDALAR?
  => UYKUSUZLUK VE BOZUKLUGU DURUMUNDA HANGI BESINLER TUKETILMELI?
  => GTA OYUN SIFRELERI NEREYE YAZILIR?
  => BAHAR YORGUNUMUYUM?NASIL KURTULUCAM?
  => ELEKTRIK CARPTI NE YAPMALIYIZ-ILK YARDIM NASIL OLMALI?
  => HAYAT SIGORTASI YAPTIRMALIMIYIM?NEDEN?
  => BUGUN ALTIN-DOVIZ FIYATLARI NE KADAR-KAC PARA?KUR-GUNLUK?
  => SACLARIM DOKULDU NE YAPMALIYIM?CARE VARMI?
  => MIDEM YANIYOR NE YAPMALIYIM?
  => NASIL DAHA AZ PARA HARCARIM?YONTEMLERI...
  => STRESTEN KURTULMANIN PUF NOKTALARI?
  => HEMOROID'LE BAS ETMENIN YOLLARI?
  => ISTAH KESEN-BASTIRAN YIYECEKLER NELERDIR?
  => MANTAR'DAN ZEHIRLENDIM NE YAPMALIYIM?ACIL VIDEO IZLE OGREN
  => MANTAR ZEHIRLENMESI NE YAPICAM?RESIMLI-YAZILI ANLATIM?
  => ULKEMIZDE HANGI MANTARLAR YENMEZ?
  => MANTAR ZEHIRLENMESI NE YAPICAM?
  => TURKIYE'DE HANGI TUR MANTARLAR YENEBILIR?
  => CEP TELEFONUNDAKI RADYASYONDAN NASIL KORUNURUM?
  => NASIL MUTLU OLURUM?BEDEN VE RUH SAGLIGIMI NASIL KORURUM?
  => SOBA ZEHIRLENMESI-KARBONMONOKSIT-NE YAPMALI?PDF INDIR
  => PESTISIT ZEHIRLENMESI NASIL OLUR-NE YAPMALI-PDF INDIR
  => KONSEVEDEN ZEHIRLENDIM NE YAPMALIYIM?BOTULISMUS TEDAVI YONTEMLERI PDF INDIR
  => ZEHIRLENMELER TANI VE TEDAVI REHBERI INDIR-ACIL DURUM?
  => ILAC VE TIBBI TERIMLER SOZLUGU TEK SAYFADA?
  => IS ARAMA TEKNIKLERI-DETAYLI BILGI-SIRLARI-ISSIZIM CARE VARMI?
  => SIZDE TUKETIM CILGINIYSANIZ-SALGINA YAKALANMISSINIZ?
  => IBRAHIM SARACOGLUNDAN SAC DOKULMASINE IYI GELEN KUR TARIFI?
  => SUNA DUMANKAYA SAC DOKULMASINE KARSI KUR TARIFI?
  => ALISVERIS BAGIMLISI OLDUM NASIL TEDAVI OLURUM?
  => GELINLIK MAGAZALARI REHBERI-ADRESLERI-SITELERI?
  => SIGARAYI NASIL BIRAKABILIRIM?YOLLARI-YONTEMLERI?
  => DAVETIYE METINLERI-NE YAZICAM-DAVETIYE SOZLERI?
  => HEMOROIT NASIL TEDAVI EDILIR-EDILIYOR-MU?
  => KALP KRIZINDE ILK MUDAHALE NASIL YAPILMALIDIR?
  => HANGI KAN GRUBU HANGI GRUBA-KIME KAN VEREBILIR?
  => EN UCUZ-EKONOMIK ALISVERIS NEREDEN YAPILIR?
  => BEBEK NEDEN AGLAR?
  => HAZIMSIZLIK CEKIYORUM NE YAPMALIYIM?
  => AYAGIM BURKULDU NE YAPMALIYIM?
  => KIRIKLARDA ILK YARDIM NASIL YAPILMALI?
  => YANIKLARDA ILK YARDIM NASIL YAPILIR?
  => ILK YARDIM CANTASINDA BULUNMASI GEREKEN MALZEMELER NELERDIR?
  => BOBREK AGRISINA IYI GELEN BITKISEL KUR-LER VAR-MI NASIL YAPILIR?
  => ZAMANIMI NASIL DAHA IYI YONETEBILIRIM?
  => DOGUS TEKNIKLERI-VIDEO IZLE OGREN?
  => KOLESTEROLUMU NASIL DUSURUCEM-NE YEMELIYIM?
  => SAHTE PARA NASIL ANLASILIR?SAHTE PARA VERILINCE NE YAPILMALI?
  => DEPRESYONDAYIM NE IYI GELIR-NASIL KURTULURUM?
  => CEP TELEFONUMA GELEN "ODUL KAZANDINIZ"MESAJI HAKKINDA NE YAPABILIRIM?
  => SIMSEK CAKARKEN DUS ALMAK TEHLIKELIMIDIR?
  => SU FATURASINI NASIL AZALTABILIRIM?TASARRUF YONTEMLERI?
  => YALANI YAKALAMA TEKNIKLERI-YALAN NASIL YAKALANIR TAKTIKLERI?
  => EVDE BASUR TEDAVISI NASIL YAPILIR?
  => YAZ SICAKLARINDA NASIL BESLENMELIYIM?
  => AGIZ KOKUSUNU ONLEMENIN-GIDERMENIN PRATIK YOLLARI NELERDIR?
  => BEDENINIZE IYI GELECEK PRATIK ONERILER?
  => YORGUNLUGA IYI GELEN BESINLER?
  => RAMAZANDA NASIL BESLENILMELI?
  => ELEKTRIK HARCAMALARIMI NASIL YARI YARIYA DUSUREBILIRIM?
  => ELEKTRIK DUGMESI NASIL DEGISTIRILIR-VIDEOULU ANLATIM-GOSTERIM?
  => EN IYI-POPULER ARKADASLIK SITELERI-ADRESLERI
  => PARA BIRIKTIRMENIN YOLLARI?
  => KILOLARINIZDAN OMUR BOYU KURTULMA YONTEMLERI?
  => SIGARAYI BIRAKANLARA SAGLIKLI BESLENME ONERILERI?
  => KIS AYLARINDA SAGLIKLI HASTALIKLARA KARSI KORUNMAK ICIN BESLENME ONERILERI
  => GRIP SALGINLARINDAN KORUNMAK ICIN NE YAPILMALI NE YEMELI?
  => KURBAN BAYRAMINDA BESLENME-NASIL PISIRILMELI-ET NASIL SAKLANMALI?
  => ACIL TELEFON NUMARALARI-IMDAT
  => MIGREN AGRISI DIGER BAS AGRILARINDAN NASIL AYIRTEDILIR?
  => ILK YARDIM KUTUSUNDA ECZA DOLABINDA HANGI MALZEMELER OLMALI?
  => AILE HEKIMI SORGULA-SORGULAMA-ARAMA-ILININ-ILCESI NASIL YAPILIR-DOGRU SITE ADRESI?
  => GIZLI NUMARA ILE ARAYANLARIN KIMLIGINI-KIM OLDUGUNU OGREN?TURKCELL-AVEA-VODAFONE?
  => RAHAT BIR UYKU ICIN NE YAPILABILIR?VIDEO
  => ISTEN CIKARILDIM YENI IS NASIL BULUCAM?
  => KIS AYLARINDA HASTALANMAMAK ICIN NE YAPMALIYIM?SOGUKLARDA...
  => UZMANLARDAN MANTARLAR ICIN ACIL UYARI?
  => AILE HEKIMLIGI NEDIR-NASIL TEDAVI YAPILACAK?
  => SOLUNUM YOLLARI TIKANIKLIGINDA ILK YARDIM NASIL YAPILIR?
  => ILK YARDIM CANTASINDA BULUNMASI GEREKEN MALZEMELER?
  => ZEHIRLENMELERDE ILK YARDIM NASIL YAPILMALI?
  => GOZE-KULAGA-BURUNA YABANCI CISIM KACTI-BATTI NE YAPMALIYIM?
  => YANIKLARDA-ELEKTRIK CARMASINDA-SICAK NE YAPILAMLI-ILK YARDIM NASIL?
  => DONMA VAKASINDA ILK YARDIM NASIL OLUR?
  => HAYVAN ISIRMALARI-AKREP-KOPEK-YILAN-ARI NE YAPILMALI?ILK YARDIM
  => YUKSEK ATES-HAVALEDE ILK YARDIM NASIL OLMALI?
  => SARA KRIZINDE ILK YARDIM NASIL YAPILIR?
  => KAN SEKERI HASTALARINA ILK YARDIM NASIL YAPILMALI?
  => KIS AYLARINDA GRIPTEN NASIL KORUNABILIRIZ?
  => KIS DEPRESYONUNDAN NASIL KORUNURUM-KURTULURUM?
  => DISTE LEKE NEDEN OLUR?HANGI GIDALAR YAPAR?
  => BUZLU VE KAYGAN YOLDA NASIL YURUNUR-TEKNIKLERI?
  => AYAK KOKUSU NASIL GIDERILIR-FORMULU?
  => KIS AYLARINDA BALAYI ICIN HANGI ULKELER UYGUNDUR?
  => YAZ AYLARINDA BALAYI ICIN HANGI ULKELER UYGUNDUR-NEREYE GIDILIR?
  => SICAK SU TORBALARI NASIL VE ICIN KULLANILMALI?
  => www.millipiyango.gov.tr-BILET CEKILISI SONUCLARI-YILBASI 2011
  => PET SISLERDEKI OLUMCUL TEHLIKE NEDIR?
  => DEPREM ARTIK TAHMIN EDILEBILECEK...
  => SAC DOKULMESINDE HANGI GIDALAR TUKETILMELI?NASIL DURDURABILIRIM?
  => TOBB-ISKUR-MESLEK KURSLARI-www.beceri10.org.tr
  => SAGLIKLI BIR YASAM ICIN NE YAPMALI?
  => UYUYAMIYORUM DIYENLERE ACIL ONLEMLER?
  => SOGUK ALGINLIGI NE YAPMALIYIM?
  => AGIZ KOKUSU VE CARELERI?
  => YEMEKTEN SONRA GAZ OLUSMASI NASIL ONLENIR?
  => SACLARIM DOKULUYOR NE YAPMALIYIM?
  => IMDAT COCUGUM BIR SEY YUTTU!NE YAPICAM?
  => AGIZ KOKUSU NASIL GIDERILIR-EN YENI YONTEMLERI?
  => SAHTE DOLAR NASIL ANLASILIR-NERESINDEN?
  => 11.03.2011 JAPONYA 8.9 DEHSET DEPREM FOTOGRAFLARI-IZLE
  => SAC DOKULMESINDE BITKISEL FORMUL-KARISIM-KELLIGE CARE ARIYORUM?
  => RADYASYONUN NE KADARI ZARARLI-NASIL BULASIR-TEDAVI EDILIR-KORUNURUM?
  => RADYASYON NASIL ETKILER IZLE?
  => RADYASYON TURKIYE'YE GELIRMI-GELIRSE NE YAPALIM?
  => PTT-KARGO TAKIP SORGULAMA SAYFASI LINKI?
  => REFLU-GAZ-GASTRIT NASIL GECER-NE YEMELI-ICMELI?
  => DAHA IYI UYUMANIN SIRRI-DOYURUCU BIR UYKU ICIN NE YAPMALI?
  => STRESLE NASIL MUCADELE EDILMELI?
  => HER BITKININ CAYI OLURMU?
  => SON KULLANMA TARIHI GECMIS URUNLER TUKETILEBILIRMI?
  => UNUTKANIM-NASIL KURTULURUM-YENERIM-HAFIZA GUCLENDIRILIR-MI?
  => CINSEL GUCU ARTTIRAN-AZDIRAN YIYECEKLER?
  => PRF.DR.SARACOGLUNDAN AGIZ KOKUSUNA COZUM?
  => KALABALIK-TOPLUM ICINDE MIKROPTAN NASIL KORUNURUM?
  => KELLIGE BITKISEL CARE VARMI-ARIYORUM?
  => DISIM AGRIYOR NE YAPICAM-ACIL YARDIM?
  => YAZ AYLARINDA CILT KANSERINDEN NASIL KORUNURUM?
  => IMDAT DARALIYORUM-ICIM SIKILIYOR NE YAPMALIYIM?
  => COK EVHAMLIYIM NE YAPICAM-YARDIM EDIN LUTFEN?
  => Latest Earthquakes in the World-Son depremler-canli-USA
  => ZAYIFI COK OLAN KARNE GELINCE NE YAPMALI?
  => COCIGUMA GUNES KREMI SURMELIMIYIM?
  => KANSERE NEDEN OLAN 5 RISKLI GIDA
  => DENIZDE BOGULMA KORKUMU NASIL YENERIM?
  => TAKSICILERI NEREYE SIKAYET EDEBILIRIZ?
  => AGIZ KOKUSUNU HANGI BITKILER GIDERIR?
  => SICAKTAN NASIL KORUNURUM?
  => REFLU-GASTRIT-ORUC-RAMAZAN'DA NE YAPILMALI?
  => YAZ MEVSIMINDE SUSUZ KALIRSAK NE OLUR?
  => VUCUDUMU RAMAZAN AYINA NASIL ALISTIRABILIRIM?
  => YAZ TATILINDE NASIL KILO ALMAM?
  => RANAZANDA NASIL BESLENMELI-NELERE DIKKAT EDILMELI?
  => IKI BAYRAM ARASI DUGUN YAPILIRMI?
  => GELINLIK SECMENIN PUF NOKTALARI?
  => ORUCU BOZMADAN BAS AGRISINI GECIRME TEKNIGI-YOLLARI?
  => EVDEKI BOCEKLERDEN NASIL KURTULURUM?
  => UYKU BASTIRDI NASIL DURDURABILIRIM?UYANIK KALMA YOLLARI
  => KALPAZANLIKTAN KURTULMA YONTEMLERI-NASIL DAHA HARAKETLI OLUNUR?
  => ORNEK IFTAR MENUSU-YEMEKLERI NASIL HAZIRLANIR?
  => AKRABA EVLILIGI SAKINCALIMI-NEDEN?
  => INTERNET BAGIMLISIMIYIM?
  => NASIL DAHA KOLAY ORUC TUTABILIRIM?
  => ORUCLUYUM SUSAMAM ICIN NE ICMELIYIM?
  => ORUC TUTARKEN SU TUKETIMI NASIL OLMALIDIR?
  => DENGELI BESLENME ICIN SAHURDA NE YENMELI?
  => YAPTIGIM ISTEN USANDIM NE YAPICAM?IMDAT...
  => RAMAZANI KOLAY VE SAGLIKLI GECIRMENIN PUF NOKTALARI?
  => BASIM AGRIYOR BITKISEL COZUMU VARMI-NEDIR-NASIL?
  => ERGENLIK HORMONLARI SAC DOKULMESINE NEDEN OLURMU?
  => BOSANMA DAVASI NASIL-HANGI SARTLARDA ACILIR?VIDEO IZLE
  => SACLARIM BEYAZLIYOR-AK DUSTU NE YAPMALIYIM?
  => OKTAY USTA TWITTER ADRESI?@OKTAYUST
  => HANGI ILAC SIGARAYI BIRAKTIRIYOR?
  => CALAR SAAT KULLANMADAN YATAKTAN NASIL ERKEN KALKILIR?
  => SIDDETLI MIGREN AGRILARININ ILACI?CEVABI BU YAZIDA...
  => SOGUK ALGINLIGINA KARSI EVDE NE YAPABILIRIM?
  => "GAZ" DERDINE NASIL CARE BULURUM?
  => BOGAZ AGRISI NASIL GECER-NEDEN OLUR-TEDAVISI NEDIR?
  => ILK YARDIM NASIL YAPILIR-ACIL DURUMDA BILINMESI GEREKENLER?
  => SOGUK ALGINLIGINDA ETKILI OLABILEN BITKI CAYLARI HANGILERI?
  => DEPREM SONRASI TRAVMA ICIN NE YAPMALI?
  => DOGUM KORKUSU NASIL ASILIR-YENILIR-YOLLARI-YONTEMLERI?
  => COCUGUM DERS CALISMAK ISTEMIYOR?
  => MARKETTE NASIL DAHA AZ PARA HARCARIM?
  => HAVA KIRLILIGINDEN NASIL KORUNURUM?
  => MIGREN'DEN BITKISEL YOLLARLA KURTULABILIRMIYIM?NE ICMELI-KUR TARIFI? Prof. Dr. Ahmet Maranki
  => KOMBIDEN NASIL TASARRUF EDILIR?YAKIT TASARRUFU ICIN PUF NOKTALAR?
  => HANGI CORBA HANGI HASTALIGA IYI GELIR?
  => COCUKTA ATES-KAC DERECE OLMALI?
  => KIS AYLARINDA HASTA OLMAMAK ICIN NE YAPMALI?
  => ALO-182-HASTANE RANDEVU AL-MA SISTEMI?
  => IBAN SORGULAMA-LINKLERI
  => DAHA PARLAK VE BEYAZ DISLERE KAVUSMA YONTEMLERI?
  => KIS DEPRESYONUNDAN NASIL KURTULABILIRIM?
  => COK SINIRLIYIM NE YAPMALIYIM?
  => KUCUK GOGUS NASIL BUYUK GOSTERILIR?
  => ELEKTRIK FATURASI NASIL DUSURULUR?
  => EVDE NASIL VAKIT GECER?
  => "AGZIMDAKI KOKUYA ENGEL OLAMIYORUM"DIYORSANIZ...
  => TER KOKUSU NASIL GIDERILIR?
  => SAKAL NASIL CIKAR-YONTEMLERI?
  => BOY NASIL UZATILIR-BOY UZATMA YONTEMLERI-EGZERSIZLERI?
  => SICAK HAVALAR NASIL UYUNUR?
  => SICAKLARDA KENDIMI YORGUN HISSEDIYORUM?
  => ALDATILDIGIMI NASIL OGRENEBILIRIM?
  => BAS AGRISINI GIDERMENIN AKILLICA YOLLARI?
  => TAYLAN KUMELI SAGLIKLI BIR YAZ VE RAMAZAN?
  => BABALIK TESTI NASIL YAPILIR?
  => GRIPTEN NASIL KORUNULUR?BULASMA YOLLARI
  => GASP VE KAPKACTAN NASIL KORUNURUM?
  => DELIKSIZ UYKU ICIN NE YAPAYIM?
  => ACIL DURUMDA ILK YARDIM NASIL YAPILMALI?
  => COK BASIM AGRIYOR NE YAPICAM?
  => TTNET-GUVENLI INTERNETE NASIL GECILIR?
  => "SABAH AGRILARLA UYANIYORUM"DIYORSANIZ BU YAZI TAM SIZLIK...
  => BAS AGRISINA DOGAL CAY TARIFI?
  => GRIBI ONLEYEN CAY TARIFI?
  => KURBAN ETI NASIL TUKETILMELI?
  => YALAN NASIL ITIRAF EDILIR?
  => BOBREK TASI AGRISI NASIL GECER?
  => KISIN NASIL KILO ALMAM?
  => SONBAHAR YORGUNLUGUNA-HASIZLIGINE CARE NEDIR?
  => DIYABET HASTALARINDA HANGI BELIRTILER ACIL MUDAHELE GEREKTIRIR?
  => DOGAL YOLLARDAN AYAK KOKUSU NASIL YOK EDILIR?
  => SAC DOKULMESI KURU NASIL YAPILIR?
  => VUCUDUMA GUVENMIYORUM DIYORSANIZ?
  => EVLENMEK ISTIYORUM IDEAL BIR ES NASIL BULUCAM?
  => BAS AGRISI VE MIGREN ICIN NE YEMELI-YEMEMELI?
  => SAC BEYAZLAMASI NASIL ONLENIR?
  => SEVGLILIER GUNUNE OZEL HANGI PARFUM ALINIR?
  => ZAYIFLATAN CAY TARIFI-SELAHATTIN DONMEZ
  => ELEKTRIK FATURASI DUSURME YONTEMLERI?
  => SU FATURASI NASIL DUSURULUR-YONTEMLERI?
  => ELEKTORMANYETIK DALGALAR VUCUTTAN NASIL ATILIR?
  => ASKIMI NASIL CANLANDIRABILIRIM?
  => ILK BULUSMADA ERKEK NASIL TAVLANIR?
  => ACIL DURUM ISTAH NASIL KESILIR?
  => KOLAY UYKUYA DALAMIYORUM CARE VARMI?
  => Hızlı Kilo Vermek İçin İpuçları
  => NASIL COK CALISIYORMUS GIBI GORUNURUM?
  => NASIL TERFI ALIRIM-NE YAPMALIYIM?
  => KABIZLIGIM GECMIYOR-NE YAPMALIYIM?
  => BEBEGIM KIZ MI OLACAK YOKSA ERKEK MI NASIL ANLARIM?
  => ILK YARDIM MALZEMELERI-KITINDE NE OLMALI?
  => PATRONDAN NASIL ZAM ISTENIR?
  => Yangın Güvenliği (Seminer)
  => Depremle Yaşamak (Seminer)
  => ACIL DURUMLAR ICIN KOLAY SAC MODELLERI YAPIMI?
  => ZEYTIN CEKIRDEGINI YUTMAK FAYDALIMI?
  => MADDE BAGIMLIGI NE YAPILMALI?
  => KABIZLIGA NE IYI GELIR?
  => MIDE YANMASI NE YAPMALI?
  => COCUKLARI ZEHIRLENMEKTEN KORUMA YOLLARI?
  => SIRTIM COK AGRIYOR NE YAPMALIYIM?
  => SAC DOKULMESINI ENGELLEMEK ICIN NE YEMELI?
  => COCUKLAR CINSEL ISTISMARDAN NASIL KORUNABILIR?
  => ZAMANI DAHA IYI YONETMENIN YOLLARI?
  => KENE ISIRMASI KIRIM KONGO HASTALIGI?
  => DOGRU KLIMA NASIL KULLANILIR?
  => MUTLULUK VEREN YIYECEKLER?
  => BOBREKLERI TEMIZLEYEN YIYECEKLER?
  => ORUCLUYKEN AGIZ KOKUSUNDAN NASIL KURTULURUM?
  => YAZ SICAGIYLA MUCADELE YOLLARI?
  => VUCUDU KISA HAZIRLAMAK?
  => COCUKLARI MADDE BAGIMLILINDAN KORUMA YOLLARI
  => HORMAKTAN NASIL KURTULURUM?
  => SAKALIM CIKMIYOR NE YAPICAM?
  => ERGENLIK SIVILCELERI NASIL GECER?
  => CEP TELEFONUM SUYA DUSTU NE YAPICAM
  => WHATSAPP MESAJLARINI GIZLICE OKUMAK?
  => DOGAL YONTEMLERLE SIVILCE TEDAVISI?
  => GOBEK YAGLARIMI NASIL ERITIRIM?
  => NASIL DAHA ZAYIF GORUNURUM-NE GIYMELI?
  => TURKSAT UYDU ANTEN KURULUMU?
  => TURKSAT UYDU FREKANS LiSTESi 3A-4A
  => GUNCEL UYDU TERIMLERI SOZLUGU?
  => TURKSAT OTOMATIK KANAL GUNCELLEME NASIL YAPILIR?
  => TURKSAT TKGS ONAYLI MARKA VE MODEL UYDU ALICILAR?
  => TRAKYA HATTI TREN BiLET UCRETLERi
  => KISI ARAMA-BILGI TOPLAMA-KISI SORGULA?
  => ALISVERIS BAGIMLILIGINDAN NASIL KURTULURUM?
  => JILET SONRASI TAHRIS NASIL ONLENIR?
  => BOGAZ AGRISI NE IYI GELIR?
  => EVDE FARE VAR NE YAPMALIYIM?
  SAGLIK NASIL YAPICAM
  KADIN HASTALIKLARI-SAGLIGI?
  COCUK BAKIMI NASIL YAPICAM
  EV ISLERI NASIL YAPICAM
  GENEL KULTUR NASIL YAPICAM
  BILGISAYAR NASIL YAPICAM
  IBADET NASIL YAPICAM
  SPOR NASIL YAPICAM
  YEMEK NASIL YAPICAM
  YENI LEZZETLI BALIK TARIFLERI?
  ORGU-DIKIS-DANTEL
  OGRENCIYIM NASIL YAPICAM
  KEYIF NASIL YAPICAM
  MEMURUM NASIL YAPICAM
  ASTROLOJI-BURCLAR NASIL YAPICAM
  MOTORLU ARACLAR NASIL YAPICAM
  INTERNET-WEBMASTER DESTEK
  ILISKILER NASIL YAPICAM
  SANAT NASIL YAPICAM
  GEZMEK ISTIYORUM NASIL YAPICAM
  PRATIK BILGILER NASIL-VIDEO IZLE?
  ♂♀ CINSEL YASAM NASIL YAPILIR?
  BEDAVA KRAL OYUN OYNA?
  GIZLILIK POLITIKASI -KULLANIM SARTLARI-YASAL UYARI
  SITE ISTATIKLERIMIZ
  SITE EKLE-HIT-BACKLINK
  ZIYARETCI YORUMLARI
  ILETISIM SAYFASI
  SITEMAP-RSS
NASILYAPICAMTR.COMSTRONG GAMER GOZNURUNET.COM

COCUGUM INTERNET BAGIMLISI OLDU NASIL KURTULUR?
Tedavi gören internet bağımlıları artık Türkiye’de de var. Eğitim hayatımızı etkileyen, aile bağlarımızı koparan, asosyalleştiren, ruhumuzu, duygularımızı hapseden bu yalan dünyaya ‘hayır!’ diyebilmek artık şart.
 
 

‘Kabul etmem uzun zaman alsa da ben bir bağımlıyım. Hayatımda onun kadar hiçbir şeyi önemsemiyorum. Ailem, arkadaşlarım, dostlarım bile çoğu zaman anlamsız geliyor. Kendimi tek mutlu hissettiğim ortam orası.”

“Çocuğum alkol ya da uyuşturucuya alışmış kadar üzgünüm. Bir yıldır oğlum bu illetten kurtulmaya çalışıyor. Bizim de çok hatalarımız olmuş. Bu süreç bize çok şey öğretti.”

“Okulda, dershanede, hatta uyurken bile aklımdaki tek şey oyun. Sabah gözlerimi açar açmaz gece kim, ne yapmış bakıyorum. Bazı günler arkadaşlarımın isteğini kıramıyor, sabaha kadar bilgisayar başından kalkamıyorum.”

Bu cümleler internet bağımlılığıyla başı belada olanlar ile ailelerine ait. İnternet bağımlıları ne uyuşturucu ne de alkol alıyor ama en az bunlar kadar hayatlarına zarar veren sanal âlemden vazgeçemiyorlar. Hepsi “birkaç saatten bir şey olmaz” diyerek başlamışlar önce. Sonra devamı gelmiş. Kimse de “Sen ne yapıyorsun?” dememiş. Ebeveynler çocuklarının ders çalıştığına, önemli araştırmalar yaptığına inanmış hep. Ta ki yavruları, arkadaşlarıyla, hatta aileleriyle tüm iletişimini koparıp yeme-içme ihtiyacını bile bilgisayar başında karşılayana dek…

Saatlerce odasından çıkmayan gençlerde bir müddet sonra okul başarısızlığı, asilik, mutsuzluk, içine kapanıklık başlamış. Bazıları da hayatlarında ilk kez sigara, uyuşturucu gibi maddelere “görünmeyen arkadaşlar”ı vesilesiyle alışmış. Tabii cinsel istismarlar da cabası...

Sanal dünyanın verdiği zararları yukarıdaki birkaç cümle özetlese de konu üzerine söylenecek çok şey var. Çünkü her gün 25 milyondan fazla çocuk ve genç saatlerce sörf yapıyor. Kâh ödev yapma, kâh sınıf arkadaşlarıyla sohbet etme bahanesiyle. Aileler, sanal dünyanın çocuklarına vereceği zararları bilmediği için ortalarda uzun süre gözükmeyen yavrularının durumundan rahatsızlık duymuyor, onları merak etmiyor. Herhangi bir haberde sanal ortam yüzünden başına kötü şeyler gelenlerin hikâyelerini dinlediklerinde de “Bizim çocuk yapmaz!” deyip sorumluluğu üzerlerinden atıyorlar.

ÇOCUKLAR İNTERNETTE NE ARIYOR?

Oysa Türkiye’deki ailelerin yüzde 27’sinin evinde internet var. Üstelik sessizce odasına çekilmiş çocuğunuzun orada ne yaptığını bilmiyorsunuz. Evladınızın giderek insanlıktan çıkmasını istemiyorsanız sanal âlemin onun hayatında nelere mal olabileceğini bilmenizde fayda var. Zihninizi açacak sorular ise aslında basit: Son zamanlarda oğlunuzda/kızınızda ne gibi davranış değişiklikleri gözlemlediniz? Sanal dünyaya tamamen bağlanmış birinin özellikleri nedir? Bu psikolojik rahatsızlıktan kurtulmak mümkün müdür? Bir çocuk/genç, neden sahte bir dünyayı gerçeğine tercih eder?

International Crime Analysis Association (ICAA), çocukların internette dolaşırken karşılaştıkları riskler ile verdikleri tepkileri araştırmış. Çalışma kapsamındaki çocuklar, seks ile ilgili konulara hayli ilgi duyuyor. Ebeveynlerin yüzde 47’si çocuklarının internette ziyaret ettiği siteleri nadiren denetliyor. Yüzde 27’lik kesim de tamamen denetimsiz bilgisayarlar kullanıyor. Yüzde 34’ü ise internet kullanım prensipleri konusunda büyüklerinden hiçbir bilgi, öneri almamış. İnternet güvenlik firması Symantec tarafından Şubat 2008-Temmuz 2009 tarihleri arasında yaptırılan başka bir çalışmada da 7-14 yaş arasındaki internet kullanıcılarının sanal dünyada aradığı anahtar sözcükler masaya yatırılmış. İlk üç sıraya YouTube, Google ve Facebook girerken; ardından “sex” ve “porno” kelimeleri geliyor.

Çocuk ve gençlerin bu kadar internetle haşir neşir olmasının evveliyatı aslında çok değil. Okul ödevlerinin sanal âlemden araştırılarak yapılması tüm bu olumsuzlukların belki de çıkış noktası. Çünkü birçok aile kötü ortamlardan çocuklarını korumak için evine internet aldı. Oğlu-kızı kafeye gittiğinde camda, kapıda bekleyen ebeveynler, internet eve girince “Evladımız nasıl olsa yanımızda” diyerek tüm denetim ve hassasiyetlerini kaybetti. Hâl böyle olunca da sanal dünyanın çekiciliği çocuklarımızı içine alıp bilinmeyen bir yere sürüklemeye başladı…

“KENDİ DÜNYAMI KURMAK İSTEDİM”

Birçok ebeveyn fark edemese de aslında çocuklar anne-babasının bir yansıması. Bu bazen birebir, bazen de farklılaşarak mümkün. Dolayısıyla yaşadığı dünyayı bir kenara itip sanal dünyaya meyleden çocukların bu saplantısında anne-babasının rolü nedir? Çocuk ve ergen psikoloğu Belkıs Ertürk’e göre aileler, geçim ya da çatışmalar sebebiyle çocuklarını internete itiyor: “Anneler artık televizyon başında. Baba ile çocuklar da sanal dünyada. Evdeki iletişimin aslında ne kadar koptuğunu gösteriyor bu tablo bize.”

 

Ertürk’ün iddiasını doğrulayacak bir örnek de 15 yaşındaki Pelin’in yaşadıkları. Pelin, yaklaşık bir yıldır psikolog ve psikiyatr yardımıyla bağımlılık tedavisi görüyor. Yavaş yavaş bu kötü alışkanlığından kurtulduğunu söylüyor. Sanal dünya ile birlikte hayatının nasıl değiştiğini ise anlamamak mümkün değil: “İçi boşalmış, duygu dünyası altüst biriydim. Yeme-içme ihtiyaçlarımı bile karşılamıyordum doğru düzgün. Dış dünyadan korkuyor, birilerinin bana zarar vereceğini düşünüyordum. Yaşadığım ortamdan koptukça internet cazibesini artırıyor, hayatımdaki yerini kuvvetlendiriyordu. Yaşadıklarımın farkında bile değildi ailem. Annemle babam kendi kurdukları, içinde bulunmadığım bir hayatta yaşıyordu. Ben de kendi dünyamı sanal ortamda kurmak istedim. Okul birinciliğine oynarken ne zaman ki sınıfta kalacak düzeye geldim, o zaman bir şeylerin yolunda gitmediğini anladılar.”

EBEVEYNLER İNTERNETİ ÇOCUKLARINDAN KURTULMAK İÇİN KULLANIYOR 

Pedagog Adem Güneş de ailelerin internet ve televizyonu çocuklarından kurtulmak için kullandığını belirtiyor. Adem Bey, internet bağımlısı danışanlarından yola çıkarak bir ‘ana problem’ bir de ‘yansıyan problem’ bulunduğunu anlatıyor. Buna göre, internet bağımlılığı, yansıyan problem kategorisinde değerlendiriliyor. Yani, çocukları sanal âlemin kucağına iten, görünen ya da görünmeyen sebepler bulunuyor. Hiçbir çocuk durup dururken mutluluğu sahte bir dünyada arama çabası içine girmiyor. Ana problemlerin başında ise ebeveynlerden birinin ya da ikisinin kaybedilmesi, aile içi iletişimsizlik, sevgisizlik, ilgisizlik, yalnızlık, ergenlik sorunları, okul ya da sosyal hayatta yaşanan sıkıntılar gösteriliyor. Anne-babalar ‘acaba evladımın içinde neyi kaybettim ki o boşluğu internetle dolduruyor’ diye kendine sorması, buna kafa yorması gerekiyor.

Anne-babaların ‘Ama bizim çocuk böyle değil ki!’ deyip içini rahatlatmamasında fayda var. Çocuğunuz ağır bağımlı olmasa da bu yolda hızla ilerliyor olabilir. Henüz önemli sorunlar yaşamadığınız için de kafanız rahattır. Fatih Üniversitesi öğretim görevlisi Adem Güneş, bağımlılık tanımını şöyle yapıyor: “Çocuk ve gençler günde en az dört saatini internette geçiriyor ya da sosyal çevre içinde (kendi akraba ve arkadaşlarının yanında) 4 saat iletişimsiz kalabiliyorsa bu kişilere bağımlı diyebiliriz.”

İnternet bağımlısı çocuk ve gençlerde gözlenebilir değişikliklere gelince… Uzun süre oyun ya da sohbet sitelerinde vakit geçirenler, normal hayatında kendini ifade etmekte zorlanıyor ya da yakın ilişki kurmakta güçlük çekiyor. Hatta evlerine gelen misafirlere ‘hoş geldiniz, nasılsınız’ dahi diyemiyor, onlardan köşe bucak saklanıyor. Yaşanan bu tip sıkıntılar sanal dünyaya daha çok bağlanmasını da tetikliyor. Sırlarını aile fertlerine, okul arkadaşlarına anlatmak yerine ‘sanal arkadaş’larıyla paylaşıyor. Gözler bozuluyor, kamburluk başlıyor, dikkat dağınıklığı baş gösteriyor. Sürekli internette gezinmekten arkadaşlarıyla ne konuşacağını, kendini nasıl ifade edeceğini bilemiyor. Ayrıca bağımlıların bakışları, konuşma şekli, vücut dili değişiyor. Çünkü makineyle iletişime geçiyor sürekli. Bilgisayarın duygu dünyası olmadığı için de aralarındaki iletişim alışkanlık yapıyor, bu ruh hâli yavaş yavaş gerçek hayata aktarılıyor. Bağımlılar, internetten uzak kaldığı sürede tırnak yeme, elbise düğmeleriyle oynama, parmaklarını kıvırma-bükme, sürekli yerinde duramama, bir içeri bir dışarı çıkma gibi sıkıntılı bir ruh hâli sergiliyor. Ya agresif ya da depresifleşiyorlar. Basitçe çözümlenebilecek bir sorun karşısında duvarları yumrukluyor, etrafındakilere bağırıp anne babasına karşı gelebiliyor.

Çocuk ve gençlerin yaşadığı internet takıntısının sonuçları tabii ki bunlarla da sınırlı değil. Çünkü uyuşturucu satışı, illegal ilişkiler, taciz için de kullanılıyor sanal âlem. Bundan dolayı da karşılaşılan tehlikeler daha da artıyor. 17 yaşındaki Ahmet, uyuşturucu bataklığına girecekken kurtulanlardan. Babası, oğlundaki değişiklikleri son anda fark etmiş. Eğer internet başında 9 saat geçirdikten sonra tuvaletini altına yapmasaymış gözü gibi baktığı yavrusu uyuşturucu satıcılarıyla buluşacak ve o karanlık âlemin bir bireyi hâline gelecekmiş. Ahmet’in internet bağımlılığını tetikleyen olay ise annesini kaybetmesidir. Hayatındaki bu büyük boşluğu internetle doldurmaya, orada bir daha üzülmeyeceği yeni bir hayat kurmaya çalışır. Yaşıtlarından ziyade kendinden büyüklerle konuşup dertleşir. Babasının gayretleriyle psikolog koltuğuna oturmayı kabul eder. Şimdilerde hem bilgisayarla kurduğu iletişimden kurtulmaya hem de annesinin yokluğunu doldurmaya çalışıyor Ahmet. Yaşadıklarını da şöyle özetliyor: “Her geçen gün biraz daha insanlığımı kaybediyormuşum. Gerçek hayatımda hiç gülümsemezken sanal âlemde kahkaha efektleri kullanıyor, gülücük işaretleri yapıyordum sık sık. Orada güldüğüm, konuştuğum, dertlerimi paylaştığım için gerçek hayatta bunları arkadaşlarımla, ailemle yapma ihtiyacı hissetmiyordum.”

PORNOGRAFİK SİTE ARAMA SIKLIĞI GÜNDE 68 MİLYON

Kız çocuklarının farklı şekilde sanal ortamdan etkilendiğini söylüyor Belkıs Ertürk: “Oradan arkadaşlar, sevgililer bulunuyor. Bazen yaşı büyük erkekler küçük kızlara farklı yaklaşımlarda bulunuyor. ‘Abi’ diye başlıyor ilişki. Sonra ‘arkadaş’ ve ‘sevgili’ diye devam ediyor. Dışarıda buluşup bir araya geliyorlar. Çocuk evden kaçınca polis devreye giriyor, küçük kızın hangi sitelere girdiği kontrol ediliyor. Aileler acı gerçekleri ancak o zaman öğreniyor. Öncesinde sanal arkadaşlıkların çocuklarına zarar verebileceği gerçeğini akıllarından bile geçirmiyorlar.

Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Sosyal Pediatri Ana Bilim Dalı’ndan Doç. Dr. Figen Şahin de sanal dünyadaki çarpık ilişkilere dikkat çekiyor: “Küçükleri cinsel istismar peşindeki erişkinler, onların sık kullandığı sohbet odalarına giriyor ve onlara erotik fotoğraflar göndererek gerçek ortamda da buluşma teklifi yapabiliyor. ‘Küçük çocuklardan cinsel ilgi duyma, haz alma ve cinsel ilişkiye girme’ diye tanımlanan pedofili üzerine 7 bin 650 adet sansürlenmiş site var hâlihazırda. Dünyada pornografik web sitesi sayısı 4,2 milyon. Arama motorlarından pornografik site arama sıklığı günde 68 milyon. Yasa dışı çocuk pornografisi site sayısı ise 106 bin 417.”

ONLİNE OYUNLARIN ZARARINI AİLELER BİLMİYOR

Kız ve erkek çocuklar, internet vasıtasıyla kendi yaşından büyüklerle tanışıyor. Özellikle gününün büyük bir çoğunluğunu internet kafede geçiren işsiz bir kesim gerçek hayatta yapamayacağı aşırılıkları bu çocuklara sanal yolla da olsa yapıyor. Belkıs Ertürk, karşılaştığı vakalardan da yola çıkarak her çocuğun cinsel istismar karşısında farklı tepki verdiğini söylüyor: “Çocuklar henüz hazır değilken sanal âlemde cinsellikle tanışıyor. Gördükleri karşısında korkup içine kapananlar da var, merak edip müptela olanlar da. Bu çocuklarda uyarı sistemi devreye giriyor. ‘Erken ergenlik’ başlıyor. İnternet ortamında taciz yaşıyorsa kendisi de başkalarına zarar veriyor, öğrendiklerini arkadaşlarına anlatıyor, onlara dokunmak istiyor. Cinselliği zamansız ve yanlış şekilde öğrenen çocuklar eğer kontrol edilmezlerse ileriki yıllarda daha farklı toplumsal sorunlara vesile oluyor.”

 Çocukların hayatında eğlence ortamıyla diğer etkinlikler arasında sağlıklı bir denge kurabilmek her zaman zor olmuştur. İnternetin de günümüzde bu sıkıntıyı artırdığı kesin. Uzmanların ‘en tehlikeli’ diye tanımladığı unsurlardan biri de online oyunlar (çevrim içi oyunlar). İşi daha da içinden çıkılmaz hâle sokan ise ebeveynlerin yanlış yaklaşımları. Çünkü anne-baba işin içinde ‘oyun’ olunca çocuklarının saatlerce bilgisayarın başından kalkmamasını önemsemiyor, bunu bir sorun kategorisinde değerlendirmiyor. Oysa sanal oyunlar ne bilindiği kadar masum ne de etkisiz. Mecra, herkesin ortak kullandığı bir zeminde. Her bir figür birini temsil ediyor. Oyuna yeni girenler o figürlerle tanışıp duygusal bir bütünlük kuruyor. Sohbet ediliyor, gerçek hayatta buluşuluyor, hatta çeteleşiliyor bile.

Sanal oyuna ilk dâhil olduğunuzda itibarınız ayaklar altında iken oynadıkça statü elde ediyorsunuz. Daha iyi şeyler yapmak, oyunda söz sahibi olmak istiyorsanız bu sefer de pamuk elleri cebe atmanız şart. Sizin ya da herhangi bir aile ferdinin kredi kartıyla kendinize savaşmak için ekstra donanımlar satın alıyorsunuz. Gücünüz arttıkça diğer oyuncular etrafınızda toplanmaya, size yakınlaşmaya, deneyimlerinizden istifade etmeye çalışıyor. Gerçek hayatta içine kapanık, kendini ifade etme acziyeti yaşayanlar burada kral muamelesi görüyor. Bu da çevrim içi oyunları çocuk ve gençler için cazibe merkezi hâline getiriyor. Bileğinin kuvvetiyle yüksek statülere gelenler oyundaki figürlerini satılığa çıkarıyor. Genellikle zengin aile çocukları dolar üzerinden kahramanları satın alıyor. Oyunların kimileri için bir kazanç kapısı hâline gelmesi de sanal dünyaya yeni girenleri hayli etkiliyor. Uzmanlar, online oyunların çocuklara hiçbir bilgi, beceri kazandırmadığını, 13’ünden önce bu dünya ile hiçbir çocuğun tanıştırılmaması gerektiğini belirtiyor.

Çevrim içi oyunların hepsinin formatı birbirinin benzeri. Futbol, savaş ve şiddet, en çok kullanılan konular. Sabahtan akşama kadar tek gündemi oyun olanların bu ortamdan etkilenmemesi mümkün değil. Online oyunların vahametine Pedagog Adem Güneş dikkat çekiyor: “Bilgisayar önceden sadece bir makineydi. Ama oyunlar sayesinde artık yarı canlı biri. Bu da işin tehlike arz eden kısmı. Online oyunlar dendiğinde anne-babaların çok tedirgin olması lazım. Çocuğum hangi oyunu oynuyor, kimlerle konuşuyor diye araştırmalılar. Canlı bir dünya var. Böylesi bir ortamdan çocuğu koparabilmek çok zor. Oyundaki savaşta herkes bir sorumluluk paylaşıyor, bunu hayatının her alanında hissediyor kişi. Çocukların bedeni buradayken ruhu hep orada kalıyor. Oyundaki üyelerden biri uyuşturucu satanlarla irtibatlıysa çocuğunuz onunla arkadaşlık kuruyor, dışarıda buluşuyor.”

 Türkiye’de sanal oyun pazarında uzun zaman ‘Knight Online’ oyunu popülerliğini korusa da son zamanların favorisi Metin2. Her iki oyun da fantezi rol tarzında. Savaş ve şiddet ön planda. Bu oyunlar kişiye kendini ifade etme hakkı, belirli bir listede yükselme ve oyuncunun motivasyonunu diğer oyuncuları kullanarak arttırma gibi özellikler sunuyor.

“SANAL DOSTLARIM DOĞUM GÜNÜMÜ BİLE UNUTMUYOR”

Oynadığı oyunun dışında hiçbir şey düşünemeyen, günde yaklaşık 10-11 saatini sanal dünyada geçiren Halit (18), çevrim içi oyunların yaşıtlarını çok etkilediğini söylese de hayatından memnun. Bu sebeple üniversite sınavını kazanamamasının bile önemi yok hatta. Çünkü ileride savaş oyunu hazırlayıp yönetmek niyetinde. Böylece daha çok para kazanacağını iddia ediyor. Son 3 yıldır ailesi ve arkadaşlarıyla paylaşımı azalmış ama bundan şikâyetçi değil. Ona göre, sanal dünyadaki arkadaşları sıkıntılarını dinliyor, ona hayatın her alanında yardımcı oluyor. Hatta ailesi doğum gününü unuturken oradakiler böyle bir hataya düşmüyor.

Sanal dünyada birçok arkadaş ve değerini kaybetmiş, Knight oyununun müdavimlerinden Rajder isimli oyuncu, veda yazısına ‘Oyuna yeni girenlerle bağımlılara yazıyorum’ diyerek başlıyor. Belli ki yaşadıklarından Halit’in aksine şikâyetçi: “Lisede okumaktaysanız geleceğinizi mahvedeceksiniz. Üniversitedeyseniz 3’üncü kez bitirme sınavlarını geçemeyecek ya da gece savaşlarına gireceğim diye uykusuz kalıp okula gidemeyecek, devamsızlıktan sınıfta kalacaksınız. Arkadaşlarınıza hiç vakit ayırmadığınız için bir gün şu koca dünyada yapayalnız kalacaksınız. İleride daha iyi bir oyun çıkarmak için aile fertlerinin kredi kartını gizlice kullanıp her ay en az 100 doları tanımadığınız insanlara yedireceksiniz. Savaşmak sinir sisteminizi değiştirecek. Dengesizleşip gerekli gereksiz herkese bağıracak, sevilmeyen biri olacaksınız!”

Dikeroad online oyun üretim şirketinin pazarlama ve üretim danışmanlığının yanı sıra birçok çevrim içi oyun projelerinde çalışmış Sinan Ata, sanal oyunların doğru eğitilmiş bireyler üzerinde herhangi bir probleme sebep olmayacağı kanaatinde: “İngilizce dağarcığımın oyun oynayarak geliştiğini fark ettiğimde 13 yaşımdaydım. Çocuk, oyun oynarken içinde bulunduğu dünyanın sadece ‘oyun’ olduğu bilincini kazanmışsa sorun yoktur. Oyunların çoğu Asya’dan getiriliyor. Kaliteleri ne kadar düşük olursa olsun oynanıyor. Bu sayede çevrim içi oyunlar kişiye bir şeyler katmak yerine zarar veriyor.” Son zamanlarda ekip arkadaşlarıyla ‘insilah’ isimli bir oyun üzerinde çalışan Ata, bugün internet ortamının sokaktan farksızlığına dikkat çekiyor: “Yeni neslin tüm sosyal çevresi çevrim içi. Çocuğa oyun oynamayı yasaklamak, sokağa çıkmasına izin vermemek gibi. Aileler sanal dünya hakkında çok az bilgili. Öncelikle ebeveynler sokağa evlatlarıyla birlikte çıkmayı denemeli. Kalitesiz prodüksiyonlara kendini kaptıranlar bedenlerine ve ruhlarına zarar verebilir. Ebeveynlerin yönlendirmesine ihtiyaçları var.”

Her aile internet bağımlılığı konusunda hassas davranmayabilir. Bundan dolayı da çocuklarına müdahale etmeyecek, onları sanal dünya ile baş başa bırakacaktır. O zaman şu soru önemli hâle geliyor: ‘Bugünün internet bağımlısı çocuklar ileride nasıl yetişkinler olur?’ Cevap, Pedagog Adem Güneş’ten geliyor: “Bu bireylerin iletişim kabiliyeti gelişmez, duygu dünyasında otistiktirler. Yani ağlayamaz, gülemez, üzüntüsünü paylaşamaz, gerçek öfkeyi tadamaz, empati yeteneğini kaybederler. Mesela böyle bir eş ne anlama gelir? Tabii ki mutsuz bir aile ortamı. Onlar iyi anne-baba da olamaz. Bu kabiliyetler çocukluk yıllarında adım adım inşa edilir. Bir insanı insan olarak bırakırsanız o zaten melekelerini geliştirecektir. İnsan, yaşama sanatını birbirinden öğrenir. Ama insanı makineyle baş başa bırakırsanız mumyalaşır.”

 

 

Anne-babaların internet bağımlılığı konusunda üzerine düşen görevler:

 

 Bilişim sektöründe birçok filtreleme programı var. Aileler başlarına bir sıkıntı gelmeden önce interneti alır almaz bu programlardan faydalanmalı. Ama ‘filtre var’ diye çocuğu kendi hâline bırakmak da doğru değil. Çünkü yüz zararlı site varsa onların ancak 75’ine karşı filtreleme işe yarıyor.

 Aileler ‘çocuğum artık büyüdü, bize eskisi kadar ihtiyacı yok’ diyebilir. Oysa büyüdükçe çocuklar ailelerine daha fazla ihtiyaç duyuyor. Ergenlik, aile desteğinin daha da artması gereken bir dönem. Bundan dolayı çocuklar aşırı derecede kontrol altında tutulmamalı. Çünkü bastırılan bireyler patlamalar yaşayıp daha büyük sorunların içinde bulabilirler kendini. Bilgisayar eve alınmalı ama ailenin ortak vakit geçirdiği odalarda bulunmalı, şahsa değil, aileye ait olmalı. Denetimli bir kontrol uygulanmalı.

 Toplum internetteki ortamı gerçek dışı görerek burada günahın da illegal ilişkilerin de bulunmadığını, insanların yanlışa düşmeyeceğini, hatalar yapmayacağını düşünüyor. Dolayısıyla fiziksel arkadaşlıkların önüne geçmek için çok fazla çaba sarf ederken bu ilişkilerin sanal dünyada daha ileri boyutta yaşandığının farkına varmıyor. Gerçek hayatta bir kız ya da erkek, sevgilisinden ayrıldığında ne hissediyor, yaşıyorsa aynı sorunlarla sanal dünyada da karşılaşıyor.

 Çocuklarının sanal dünya ile daha az haşir neşir olmasını isteyen ebeveynler küçük yaşlardan itibaren evlatlarını sportif ve sosyal faaliyetlere yönlendirmeli. Böyle çocuklar daha sağlıklı, psikolojileri düzgün, sakin, sosyal, disiplinli ve sorumluluk sahibi bireyler oluyor. İnternet, hayatında bulunsa da bu isteğini yönetebiliyor. Aileler genelde derslerinden geri kalacak diye sportif faaliyetlere sıcak bakmıyor, dışarı çıkmak isteyince de ‘çevre güvenli değil’ diyor. Çocuklar da internetle yalnızlıklarını gidermeye çalışıyor. Oysa gençlerin sosyalleşebileceği basamaklar hazırlanmalı. Bu konuda okullardaki kulüplerden de faydalanılabilir. Genelde spor, resim, müzik gibi faaliyetlerle ilgilenen gençler zararlı alışkanlıklardan ve kötü arkadaşlıklardan daha iyi korunuyor.

 Aileler çocuklarının gerçek ya da sanal arkadaşlarını tanımalı. Onlar hakkında sohbet ederken bilgiler almalı. Otokontrol sistemi erken dönemlerde çocuklara yerleştirilmeli, sanalla gerçek arasında bir farkın bulunmadığı sıklıkla anlatılmalı.

 Aileler her çocuğuna aynı yaklaşmamalı. Birine gösterilen müsamaha diğerinde olumsuzluklara vesile olabilir.

 Piyasada sınırsız ama ücreti düşük internet paketleri var. Genelde aileler evlerinde bunları tercih ediyor. Çocuk sınırsızca internette kalabiliyor. Oysa aile-ler bilinçlenmeli, sınırlı kapasitedeki paketleri tercih etmeli. Böylece hane içindeki herkese dolaylı yoldan sınırlama getirilmeli.

 Uzmanlara göre internet bağımlılığından vazgeçmek, aynen uyuşturucu alışkanlığını bırakmak kadar zor. Bu problemi aşmak bazı vakalarda 2-3 yıl sürebiliyor. Sanal bağımlılık, ruha çok büyük etki ediyor. İlaç tedavisinin yanında terapi süreci de gerekiyor.

 İnternet bağımlısı çocuk 13-17 yaşları arasındaysa ergenlikle birlikte sorun daha da kuvvetleniyor. Bu sürece girmiş biriyle konuşurken internetin boşluğunu dolduracak zeminler de bir yandan hazırlanmalı. Gencin ruhu hangi açıdan tahribat gördüyse o alan doldurulup tamir edilmeli. Ergenler ailelerinin sunduğu her türlü alternatife tepkiyle karşılık verse de ebeveynler çocuklarının duygu dünyasına girebilmeli, sorunlara asla hırsla yaklaşmamalı. Eğer problemler günden güne artıyorsa uzman desteği alınmalı. Aile problemin üstüne üstüne gitmemeli. Ön ergenlik dönemindeki çocuklar için de evden internet tamamen kaldırılmalı.

 Çocuk sokakta oynamak istiyor ama aile ‘seni döverler, zarar verirler’ diye dışarı çıkmasını istemiyor. Bir çocuğa yapılabilecek en büyük yanlışlardan biri onu sosyal hayatın içinden soyutlamaktır. İnternet bu boşluğu dolduruyor sonra. Çocuk kavga etmek, bir şeyler paylaşmak ister. Bir de ani değişiklikler onları sanal dünyanın kucağına iter. Abisini, babasını, annesini ya da çok sevdiği birilerini kaybetmiştir. Sınavlardan kötü notlar alır, okulda halledemediği problemler vardır. Kişi kendini dinlemek için de internete girebilir. Ana problemler halledilmedikçe internet bağımlılığı çözülmez. Çocuğun elinden interneti bu şartlar altında alırsanız daha büyük sorunlar ortaya çıkar; uyuşturucu bataklığına saplanabilir, evden kaçabilir…

 Kişinin duygu dünyasının beslenme kaynağı annedir. Anneyle evladının ne kadar iyi iletişimi varsa çocuğun bağımlılık riski o kadar azalır. Ama tehlike ortadan kalkmaz. Babanın aile içindeki konumu biraz daha farklıdır. Otoriteyi temsil eder (şu oyunlara girilmeyecek, bu kadar saat dışında bilgisayar kullanılmayacak, sadece ödevler yapılacak gibi). Baba önlem almadıysa internet bağımlılığına çocuğun yakalanma riski artar. Bu tedbirleri anne almaya kalkıştığında ise çocuk onu dinlemez, annenin hırçınlaşmasına vesile olur. Burada sınır çizme görevi babaya aittir. Ama baba çocuğuna örnek bir ‘baba duruşu’ sergileyemiyorsa, eve geldiğinde sürekli sanal dünyada vakit geçiriyorsa böyle bir ebeveynin çocukları da yüzde doksan ihtimalle bağımlı olacaktır. Aynı şey anne için de geçerlidir.

 İnternetin şu anki hâli çocuklara da toplumlara da zararlı. Çünkü anonim kullanım üzerine kurulmuş vaziyette. İsteyen istediği yere giriyor. Gezindiği yerlerde de iz bırakmıyor. Bu ortama bir çocuğu bırakırsanız merak duygusuyla önüne gelen her linki tıklayacaktır. Dolayısıyla internetin şu anki hâli çocuğun yetişmesine zarar veriyor. Onun zihinsel ve duygusal gelişimini baltalıyor. Çocukların porno siteleriyle ne zaman tanıştığına dair İlgiltere’de bir araştırma yapılıyor. Ve üçte ikisi ödev yaparken tanıştığını söylüyor. Geri kalanlar da bilinçli şekilde aradıklarını belirtiyor. İnternetten ödev yapan çocuk yalnız bırakılmamalı. Anne ya da baba çocuğunun yanında bulunmalı.

 Anne-babanın ‘bu çok kötü sakın bakma’ dediği her şey bir çocuk için ‘bakılacak, merak edilecek şey’ demektir. Böyle bir yaklaşım kesinlikle yanlıştır. Ebeveyn işaret göstermemeli. Çünkü çocuğun bilinçlenmesi, iradesini kazanmasıyla alakalı. 8 yaşındaki bir çocuğun bilinçlenmesi diye bir şey söz konusu olamaz. Ancak biraz bilgilendirebilirsiniz o kadar. İradesi bulunmayan birine interneti teslim etmek doğru değildir. 8-9 yaşında sanal dünyadan ödevler verilmeye başlanıyor. Bu çocuklara internet tanıtılırken sadece ödev yapmayla alakalı kısmı anlatılmalı. Alınacak en önemli tedbir ancak bu olabilir. Ergenlik dönemindeki çocuklara ise ebeveynler kesinlikle güvenmemeli. Onlar cinselliği merak eder ve iradesini tam anlamıyla kontrol edemez.

 Çocuğunuzun internet kullanımını sık sık denetleyin. Hangi sitelere girdiği, hangi sohbet ortamlarında bulunduğu konusunda fikir sahibi olun. Mümkünse sohbet ortamlarındaki arkadaşlarını tanımaya çalışın.

 

Sağlıklı ebeveyn-çocuk ilişkisinin temelleri bu aktivitelerle atılabilir.

 

Aile içi iletişim çocukları sanal dünyanın zararlarından korumak için çok önemli. Temelleri ise şüphesiz küçük yaşlarda atılıyor. Fakat günümüz aileleri bu konuda her geçen gün kan kaybediyor. Ya ebeveynler çok yoğun bir çalışma hayatının içinde yer alıyor ya da ev hanımları günlük işler, misafirler derken çocuklarıyla hakkıyla ilgilenemiyor. Evde bir vesileyle yalnız kalan çocuk vaktini geçirmek, enerjisini atmak istiyor. İmdadına ise şüphesiz ya televizyon ya da internet yetişiyor. İki eğlence aracı da fazla kullanıldığında onlara zarar veriyor. Mevcut eğilimin farkında olan yayıncılar da bu konuda kolları sıvamış gözüküyor.

Timaş Yayınları’ndan çıkan yeni aktivite kitapları çocuk ve ebeveynlerin hayatında yeni bir başlangıca vesile olabilecek nitelikte. ‘365 Cıvıl Cıvıl Etkinlik’, ‘Kırt Kırt Kâğıt’, ‘Bugün Ne Yapayım?’, ‘Hızlı Taraftara Futbol’ ve ‘Benim Tatlı Tariflerim’ bu kategoride değerlendirilebilecek kitaplar. Kitapların her birinin içinde onlarca etkinlik var. Bunlar çocukların zekâ, öz güven ve el becerisini artırırken bir yandan da çocuk-anne-baba arasındaki bağları güçlendiriyor. ‘Çocuğuma özel vakit ayırmak istiyorum ama birlikte ne yapacağımızı bilmiyorum’ diyenlerin sıkıntısına da çare buluyor. Aktiviteler öyle saatlerce sürmüyor. Her gün çocuğunuza özel yarım saat ayırmanız yeterli. Hatta çocuğunuzun ruh hâlini, gün içinde yaşadıklarını, zevklerini, sevdiği arkadaşlarını, el becerisini ve hayal gücünü bu vesileyle öğrenebilirsiniz.

Kitapların yayın editörü Nefise Atçakarlar, amaçlarını şöyle özetliyor: “Bu eser çocuklarını internet ve televizyondan uzak tutmak isteyen ama bu boşluğu nasıl dolduracağını bilmeyen aileler için ideal. Yurt dışında yeni nesli sanal dünyanın zararlarından korumak için ciddi çalışmalar yapılıyor. Bu tarz kitaplar da en çok kullanılan yöntemler arasında. Arkadaşınız için ayraç yapın diyor mesela. Çocuk ayracı ilk kez görüyor, ne işe yaradığını öğreniyor, yapıyor ve sevdiği bir arkadaşına bunu hediye ediyor. İnternet çocukları hayattan koparıyor diyoruz ya bu tarz küçük hediyeleşmeler hem çocukları sosyalleştiriyor hem de insan sevgisini artırıyor.”

Kitaplarla çocuğun buluşması için önce ailelerin gayret göstermesi şart. Ebeveynler evlatlarının elleri, evleri kirleniyor diye rahatsız olmamalı. Evin tümünü değil belki ama onların aktiviteler esnasında dağıtabilecekleri, kirletebilecekleri bir alan ayırmalı.

365 Cıvıl Cıvıl Etkinlik’te parmak boyalarıyla yapılan şekiller, resimler var. Çocuk parmağıyla güzel bir şeyler yapabileceğini böylece keşfediyor. Evdeki atık maddelerin hemen hepsini bu aktiviteler vesilesiyle değerlendirmek mümkün.

Kırt Kırt Kâğıt’taki etkinlikler daha kolay gözüküyor. Onda çocuklar bol bol kâğıt kesiyor, rengarenk oyuncaklar hazırlıyor.

Benim Tatlı Tariflerim’de çocuklar anne-babalarına, sevdiklerine renkli, tatlı kurabiyeler yapmayı öğreniyor. Genelde tariflerin yapımı yarım saat kadar sürüyor. Bu esnada anneyle çocuk hem özel bir vakit geçiriyor hem de el becerisi kazanıyor minikler.

Hızlı Taraftara Futbol, daha çok erkeklere hitap ediyor. Futbolla alakalı birçok oyunun yapımı ayrıntısıyla anlatılıyor. Aktivitelerde çizimler, renkli boyalar sıklıkla kullanılıyor.

Yakın zamanda piyasaya çıkacak ‘Becerikli Ellerim’ de kız çocuklarına yönelik. Kitabın başında gerekli malzemeler sayılıyor. Örgü örülüyor, kasnaklardan şekiller çıkarılıyor, bez bebekler dikiliyor, renkli keçelerden aksesuarlar tasarlanıyor, çantalar yapılıyor. Örgü esnasında ise şiş kullanılmıyor. Aktivitelerin bazısı birkaç gün sürüyor. Böylece çocuk başladığı bir işi bitirebilme becerisini de kazanıyor.

Rengârenk kitaplarda etkinliklerin yapılışı ayrıntısıyla, fotoğraflarla, çizimlerle anlatılıyor. 5 yaşından ilköğretimin sonuna kadar kullanılabilecek kitapların çocukların hayatına nasıl girebileceğini Nefise Hanım şöyle anlatıyor: “Çocuklarda etkinlikler alışkanlık yapana kadar, onları televizyonun bilgisayarın başından kaldırmak zor. Eğer çocuğa ait bir oda yoksa evin bir köşesine bir gazete serip ‘burası senin çalışma alanın’ denmeli. Çünkü, önce alanı zihninde sabitleştirmek gerekir. Günün belli bir saati tercih edilebilir. (Okuldan geldiği zaman ya da akşam saatlerinde) İlk zamanlar 20 dakika yeterlidir. Çocuk kendi kendine bir etkinlikten yenilerini üretecektir. Aktiviteler sonucu elde edilen her şey günlük hayatta kullanılabilecek tarzda. Çocukların odasında yapılanlar sergilenebilir de.” AKSİYON

GERİYE DÖNMEK İÇİN BURAYA TIKLAYINIZ

Toplam 6435375 ziyaretçi (13126685 klik) sayfalarımızı gezdi..
Share |
 
 


 

YASAL UYARI: Bu site ziyaretçilerini bilgilendirmek amacıyla hazırlanmış olup, sağlık hizmeti vermemektedir. Sitedeki bilgiler hiç bir şekilde tanı ve tedavi amaçlı kullanılmamalıdır. Tanı ve tedavi için mutlaka bir doktora başvurunuz.Yasal Uyarımızın tamamını okumak için tıklayınız

SİTEMİZDE YAYIMLANAN İÇERİKTEN YAZININ SAHİPLERİ SORUMLUDUR,BU SİTE İLE İLGİLİ HİÇ BİR HUKUKİ BAĞLANTILARI YOKTUR,HIZLI BİR BİLGİLENDİRME REHBERİ OLMAK AMACIYLA ÇEŞİTLİ KAYNAKLARDAN DERLENEREK YAYIMLANAN,FAKAT TELİF HAKKI İÇEREN YAZI-MAKALE VARSA KALDIRILMASI İÇİN İLETİŞİM SAYFAMIZDAN
VEYA "nasilyapicam@gmail.com "ADRESİNDEN HEMEN İRTİBATA GEÇİNİZ,BİLDİRİMİ YAPILAN YAZI DERHAL KALDIRILIR-BİZE BİLDİRİLMEYEN KONU DA SORUMLULUK KABUL EDİLMEZ.